Crimineel dingboek veiliggesteld

Van landloperij en ‘paapse stoutigheden’ tot moord. Het ‘crimineel dingboek’ beschrijft rechtszaken uit de periode 1698-1726 in Hillegom, Lisse, Noordwijkerhout en Voorhout. Het is een rijke bron voor de geschiedenis van de rechtsspraak in deze regio. De Historische Kring Voorhout, Stichting Noordwijkerhout Van Toen, Cultuur-Historische Vereniging Oud Lisse en de Historische Vereniging Oud Leiden kochten het bij een antiquair. Op 21 november droegen zij het boek over aan Erfgoed Leiden en Omstreken.

Het gaat om een boek met een perkamenten omslag, de handgeschreven pagina’s zijn van papier. De volledige titel luidt: Crimineel dingboek van de hooge vierschaar van Noordwijkerhout, Hillegom, Lisse ende Voorhout. Het boek hoort thuis in het archief van de Hoge Vierschaar van Noordwijkerhout, Voorhout, Hillegom en Lisse. Dit archief is al te raadplegen bij Erfgoed Leiden en Omstreken.

Vierschaar
De Hoge Vierschaar, ook wel baljuwschap genoemd, sprak vanaf de zestiende eeuw recht in de Duin- en Bollenstreek. Het rechtscollege stond onder leiding van een baljuw  en een aantal ‘welgeboren mannen’, heren van goede komaf. Zij spraken recht in criminele en in civiele zaken. Dat deden zij eerst in het rechthuis van Noordwijkerhout, vanaf 1763 in Lisse. De verslaglegging van deze rechtszaken gebeurde in criminele dingboeken. Met de invoering van een nieuwe rechterlijke organisatie door de Fransen werd het baljuwschap opgeheven.

Geweld
In het overgedragen dingboek staan allerlei zaken die soms best heftig zijn. Er is sprake van veel geweld, waarbij zelfs doden vielen. Op 19 december 1721 viel Warmonder Jan Willemsz. Haasbroek, alias Jan Klap, Huybert Jansz. Boshuysen uit Voorhout aan. Dat gebeurde in herberg de Oude Post in Sassenheim. Voorhouter Huyg Willemsz. Brelofsbergen sprong tussenbeide, maar hij moest dat met de dood bekopen. Haasbroek had hem met een mes gestoken. De straf was verbanning uit Holland en West-Friesland en confiscatie van alle bezittingen.

Landloperij
Landloperij werd ook hard aangepakt. Op 10 september 1698 verhoorden de welgeboren mannen zestien gevangen. De groep bestond uit vijf mannen en elf vrouwen in de leeftijd vanaf 15 tot en met 70 jaar. Zij verklaarden “onder de troepen der hijdenen te hebben gelopen”. Mogelijk gaat het hier om zigeuners, die heidenen of ook wel Egyptenaren werden genoemd. Een dag later volgde de veroordeling. De mannen werden aan een paal gegeseld, de vrouwen ‘slechts’ tentoongesteld. Allen werden vervolgens voor hun leven lang uit Holland en West-Friesland verbannen.

Hardleers
Eén van de gevangenen was hardleers en keerde terug. Pieckaart Willems  verscheen op 13 maart 1704 opnieuw voor de Hoge Vierschaar van Noordwijkerhout, Voorhout, Hillegom en Lisse. Willems was al drie keer voor landloperij gestraft. De welgeboren mannen veroordeelden hem opnieuw tot geseling en verbanning, maar vanwege zijn draaideurgedrag kreeg hij ook nog eens het wapen van Noordwijkerhout op zijn rug gebrand; een extra waarschuwing om nooit meer terug te komen. Het lijkt te hebben geholpen: in de rest van het dingboek komt hij niet meer voor.

Paapse stoutigheden
Er werd ook hard opgetreden tegen zogenaamde paapse stoutigheden. Op zondag 22 juli 1714 verscheen in de gereformeerde kerk van Lisse “een seeker paaps [katholiek]  persoon”;  Wouter Guldemond uit Lisse verstoorde de dienst met woorden en gebaren. De baljuw verzocht de welgeboren mannen hem te vervolgen.

Aankoop
Het Crimineel dingboek bevat nog veel meer beschrijvingen van rechtszaken. Het is daarmee een rijke bron voor de geschiedenis van de rechtsspraak in deze regio. De aankoop en overdracht door de Historische Kring Voorhout, Stichting Noordwijkerhout Van Toen, Cultuur-Historische Vereniging “Oud Lisse” en de Historische Vereniging Oud Leiden maakt dat deze bron nu voor iedereen te raadplegen is. Het dingboek staat op de website van Erfgoed Leiden en Omstreken.

Ondertekening van het contract van overdracht.  Vlnr:  Jan de Vetten (Historische Vereniging Oud Leiden), Ariela Netiv (directeur ELO), Kees den Elzen (HKV), Hermi Beijens (Oud Lisse) en Sylvia Steenbakkers (NoVaTo Noordwijkerhout). Onder: alle aanwezigen. Foto’s: Jan Lagas, ELO.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.